Γράφει ο Κωνσταντίνος Ράικος
Στην Κίνα, ένας αριθμός μπορεί να καθορίσει τη ζωή σου.
Το αν θα ταξιδέψεις, αν θα πάρεις δάνειο, ακόμα και αν θα μπορέσεις να στείλεις το παιδί σου σε ένα καλό σχολείο. Ονομάζεται “social credit score” — σκορ κοινωνικής αξιοπιστίας. Ένα σύστημα που υποτίθεται ότι δημιουργήθηκε για να ενισχύσει την εμπιστοσύνη ανάμεσα στους πολίτες και το κράτος.
Στην πραγματικότητα, όμως, θυμίζει περισσότερο έναν αλγόριθμο επιτήρησης.
Κάθε πολίτης έχει έναν βαθμό. Αν πληρώνεις έγκαιρα τους λογαριασμούς σου, αν σέβεσαι τους κανόνες, αν αποφεύγεις να γράφεις «αντικοινωνικά» σχόλια στο διαδίκτυο, το σκορ σου ανεβαίνει. Αν καθυστερείς πληρωμές, αν παραβιάζεις τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας ή αν εκφράζεις άποψη που δεν θεωρείται “συμβατή”, το σκορ πέφτει.
Και μαζί του, πέφτουν οι ευκαιρίες σου. Δεν μπορείς να ταξιδέψεις, να πάρεις πίστωση, να κάνεις αγορές υψηλής αξίας.
Το πιο τρομακτικό, όμως, δεν είναι οι περιορισμοί.
Είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν “αυτόματα”. Ένας αλγόριθμος αποφασίζει ποιος είναι «καλός πολίτης» και ποιος όχι. Και όπως πάντα με τους αλγόριθμους, κανείς δεν ξέρει ακριβώς πώς λειτουργεί.
Από την εμπιστοσύνη στον έλεγχο
Η Κίνα παρουσιάζει το σύστημα ως εργαλείο κοινωνικής πειθαρχίας και οικονομικής σταθερότητας. Θέλει, λέει, να «χτίσει μια κουλτούρα αξιοπιστίας».
Αλλά ποια κοινωνία μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά αξιόπιστη όταν οι πολίτες της ζουν κάτω από διαρκή αξιολόγηση;
Και το ερώτημα που γεννιέται είναι αναπόφευκτο:
Μήπως, σιγά σιγά, βαδίζουμε κι εμείς προς κάτι παρόμοιο; Όχι τόσο ωμά και απότομα, αλλά με μικρά, “αθώα” βήματα.
Η δυστοπία με ευρωπαϊκή γραβάτα
Ήδη, στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, ζούμε σε μια κοινωνία όπου τα δεδομένα μας μιλούν για εμάς.
Οι τράπεζες γνωρίζουν το οικονομικό μας προφίλ, τα social media γνωρίζουν τα ενδιαφέροντά μας, οι εταιρείες τεχνολογίας γνωρίζουν πού βρισκόμαστε και με ποιον μιλάμε.
Αυτό από μόνο του δεν είναι πρόβλημα — μέχρι τη στιγμή που αυτά τα δεδομένα αρχίσουν να χρησιμοποιούνται για να μας κατατάσσουν.
Πόσο απέχουμε πραγματικά από ένα «ευρωπαϊκό social credit score»;
Ίσως όχι πολύ. Συστήματα βαθμολόγησης οδηγών, αξιολογήσεις πελατών, “reputation scores” στις πλατφόρμες… Όλα δείχνουν μια κοινωνία που αρχίζει να μετράει όχι μόνο τι κάνουμε, αλλά και ποιοι είμαστε.
Ο φόβος πίσω από την ευκολία
Όσο πιο «έξυπνες» γίνονται οι υποδομές μας, τόσο πιο εύκολα παραδίδουμε την ιδιωτικότητά μας.
Για την άνεση ενός click, αποδεχόμαστε όρους που δεν διαβάζουμε ποτέ. Επιτρέπουμε στις συσκευές μας να μας ακούνε, στις εφαρμογές να μας ακολουθούν, στους αλγόριθμους να μας προτείνουν τι να δούμε και τι να σκεφτούμε.
Και όταν η τεχνολογία αυτή περάσει στα χέρια του κράτους, το αποτέλεσμα δεν είναι μακριά από αυτό που βλέπουμε ήδη στην Κίνα.
Η αληθινή αξιοπιστία
Το ζήτημα δεν είναι η τεχνολογία. Η τεχνολογία είναι ουδέτερη.
Το ζήτημα είναι ποιος την ελέγχει και με ποια κριτήρια.
Αν δεν θέλουμε ένα μέλλον όπου ένας αριθμός καθορίζει ποιοι είμαστε, τότε πρέπει να απαιτήσουμε διαφάνεια, όρια και λογοδοσία. Γιατί μια κοινωνία που χρειάζεται να μετρήσει την αξιοπιστία των πολιτών της, ίσως να έχει ήδη χάσει τη δική της.
Ίσως το πραγματικό “social credit” μιας κοινωνίας να είναι το πόσο αντέχει να εμπιστεύεται τους ανθρώπους της, χωρίς να χρειάζεται να τους παρακολουθεί.
